Herman Kruyder gold ooit als een van de belangrijkste Nederlandse expressionisten. Daarna raakte hij langzaam uit beeld. Een nieuwe tentoonstelling in Singer Laren brengt hem terug, maar rekent ook af met het verhaal dat jarenlang aan zijn werk bleef kleven.
.png)
Het melkmeisje, ca. 1928, olieverf op doek, Museum Belvédère, Heerenveen, bruikleen uit particuliere collectie
Op Kruyders schilderijen is de natuur zelden rustig. Een kalf kijkt je aan met een mengeling van onschuld en onbehagen. Een geel hondje staat in een landschap dat meer droom dan werkelijkheid lijkt. Zelfs in een ogenschijnlijk eenvoudig dorpsgezicht kan de kleur plotseling gaan schuren.
Vanaf 23 september toont Singer Laren voor het eerst in dertig jaar weer een grote monografische tentoonstelling over Herman Kruyder. De titel, Expressionist van de ziel, klinkt vertrouwd. Juist dat woord ziel heeft zijn reputatie echter ook in de weg gezeten.
Kruyder werd in 1881 geboren in Lage Vuursche en ontwikkelde vanaf ongeveer 1917 een uitgesproken eigen stijl. Hij schilderde mensen, dieren en het landschap rond Haarlem en later het Gooi. Zijn kleuren zijn intens, zijn vormen stevig en zijn composities zorgvuldig opgebouwd. Schoonheid en dreiging liggen vaak dicht bij elkaar.
Tijdens zijn leven kreeg hij slechts van een kleine groep kenners waardering. Na zijn dood in 1935 groeide zijn naam. Kunsthistorici schoven hem naar voren als een belangrijke Nederlandse expressionist en vergeleken hem geregeld met Vincent van Gogh. Toch verdween Kruyder na verloop van tijd opnieuw naar de randen van de kunstgeschiedenis.
Daarbij speelde zijn psychische kwetsbaarheid een grote rol. Vanaf 1926 kreeg hij terugkerende psychoses. In latere teksten werd zijn kunst daarom vaak gelezen als een rechtstreeks verslag van zijn ziekte. Kruyder werd de gekwelde eenling die vanuit zijn wanhoop schilderde. Het is een aantrekkelijk verhaal, maar volgens nieuw onderzoek waarop de tentoonstelling is gebaseerd ook een te eenvoudig verhaal.
Gastconservator Caroline Roodenburg-Schadd plaatst niet Kruyders diagnose, maar zijn artistieke keuzes centraal. Uit haar onderzoek blijkt dat hij tijdens psychoses niet werkte. In de perioden daartussen nam hij juist actief deel aan het kunstleven en dacht hij bewust na over zijn positie als kunstenaar.
Dat verandert de manier waarop je naar zijn dieren kijkt. Werken als De hond, De hengst en Het kalf hoeven niet te worden gezien als ongeremde uitbarstingen van angst. Het zijn doordachte schilderijen waarin Kruyder gevoelens als kwetsbaarheid, verlangen en dreiging een vorm gaf. Zijn mentale problemen maken deel uit van zijn levensverhaal, maar vormen geen sluitende verklaring voor iedere penseelstreek.
De tentoonstelling maakt daarmee een groter punt. Bij kunstenaars met psychische problemen wordt een schilderij al snel een symptoom. Vakmanschap, ambitie en kennis verdwijnen dan naar de achtergrond. Singer Laren probeert die volgorde om te draaien: kijk eerst naar wat Kruyder maakte en pas daarna naar het leven eromheen.
Er is ook aandacht voor Kruyders vrouw Jo Kruyder-Bouman. Zij was zelf kunstenaar en maakte onder meer houtsneden en illustraties voor kinderboeken. Daardoor wordt Kruyders leven niet opnieuw verteld als het geïsoleerde bestaan van een eenzame man. Het echtpaar verhuisde samen naar het Gooi, waar Herman zijn monumentale dierstukken schilderde.
Kruyder liet ongeveer 170 schilderijen en honderden tekeningen na. Geen enorm oeuvre, maar wel een oeuvre dat sterk genoeg is om opnieuw bekeken te worden. Misschien is dat de werkelijke aantrekkingskracht van deze tentoonstelling: je ontmoet geen vergeten genie dat dankzij zijn ziekte kon schilderen, maar een serieuze kunstenaar die te lang door zijn eigen mythe aan het zicht werd onttrokken.
Herman Kruyder. Expressionist van de ziel is van 23 september 2026 tot en met 14 februari 2027 te zien in Singer Laren. Het museum is geopend van dinsdag tot en met zondag, van 10.00 tot 17.00 uur. Singer Laren organiseert op veel dinsdagen, vrijdagen en zaterdagen om 11.00 uur een rondleiding. Voor het museumbezoek is het reserveren van een starttijd verplicht.
