Bij de problemen blijven

Haraways reactie daarop is opvallend eenvoudig: probeer niet meteen weg te komen uit het ongemak. Blijf bij het probleem. Niet in de zin van berusten en ook niet door te doen alsof alles vanzelf goedkomt, maar door eerst beter te kijken. Wat gebeurt hier eigenlijk? Waar maken we deel van uit? Welke relaties spelen een rol? En wat staat er werkelijk op het spel?

Donna Haraway is filosoof en wetenschapshistoricus en werd bekend door haar werk over de verhouding tussen mens, technologie, dieren en natuur. In 2025 ontving ze de Erasmusprijs voor haar oeuvre. Een rode draad in haar werk is haar wantrouwen tegenover het idee dat de mens een soort hoofdrolspeler op aarde is, met de rest van de natuur als decor.

Neem een bos. Je kunt het zien als een verzameling bomen, maar zodra je beter kijkt, blijkt het een netwerk te zijn van schimmels, bacteriën, insecten, water, bodem, dieren en planten die voortdurend op elkaar reageren. Met mensen is het niet anders. We denken graag over onszelf als zelfstandige individuen, maar bijna alles wat ons vormt, ontstaat in relatie tot anderen: onze taal, ideeën, gewoonten, voedsel, herinneringen, werk en de plekken waar we leven.

Haraway gebruikt daarvoor het woord sympoiesis: samen maken. Niets maakt zichzelf. Vanuit dat idee komt ook een van haar bekendste begrippen voort: making kin. Kin betekent zoiets als familie of verwantschap, maar Haraway gebruikt het veel ruimer. Wat gebeurt er als we onze kring van verbondenheid niet beperken tot familie, vrienden of zelfs andere mensen? Wat betekent het bijvoorbeeld om je verbonden te voelen met een landschap, met dieren of met mensen die na ons leven?

Dat klinkt misschien abstract, maar in het dagelijks leven is die verwevenheid overal zichtbaar. Het eten op tafel komt ergens vandaan. Voor een telefoon zijn grondstoffen gewonnen. Energie wordt ergens opgewekt. De kleding die we dragen is door iemand gemaakt. Zelfs een wandeling door een natuurgebied is mogelijk omdat anderen dat gebied onderhouden en beschermen. Onze levens zijn verbonden met veel meer dan we doorgaans zien.

Haraway vraagt niet dat we ons daar voortdurend schuldig over voelen. Ze vraagt vooral of we beter willen leren kijken. Dat is misschien ook het interessantste aan de titel Staying with the Trouble. We leven in een cultuur die dol is op oplossingen. Voor bijna ieder probleem is er een stappenplan, methode, app, deskundige of nieuw product. Ook ons eigen leven benaderen we gemakkelijk zo. Wanneer iets niet prettig voelt, willen we weten hoe we het kunnen veranderen.

Maar niet alles laat zich oplossen. Een ouder wordt oud. Een vriendschap verandert. Werk valt weg. Een lichaam doet niet meer alles wat het vroeger deed. Een plek waar je van hield verandert, net als de wereld zelf. Soms is de betere vraag niet hoe je iets kunt laten verdwijnen, maar wat er eigenlijk gebeurt en hoe je je ertoe wilt verhouden.

Haraway biedt daarvoor geen keurige methode. Dat zou waarschijnlijk tegen haar eigen filosofie ingaan. Ze nodigt eerder uit om langer in de onzekerheid te blijven voordat we besluiten wat iets betekent. Ook als het over klimaatverandering gaat, verzet ze zich tegen twee makkelijke verhalen. Het eerste is dat wetenschap en technologie uiteindelijk wel een oplossing zullen vinden. Het tweede is precies het tegenovergestelde: de schade is inmiddels zo groot dat het toch niets meer uitmaakt.

Beide gedachten ontslaan ons uiteindelijk van iets. In het eerste geval hoeven we ons niet echt zorgen te maken, in het tweede geval hoeven we niets meer te doen. Haraway zoekt de moeilijkere positie ertussenin. Er is schade en niet alles kan worden hersteld, maar toch doet het ertoe wat we vandaag doen. Dat is geen groot optimistisch verhaal, eerder een vorm van koppige betrokkenheid.

In haar werk speelt Haraway regelmatig met woorden. Zo maakt ze van responsibility — verantwoordelijkheid — ook response-ability: het vermogen om te antwoorden. Daarmee krijgt verantwoordelijkheid een net andere betekenis. Niet alleen: wat heb ik fout gedaan? Maar ook: ben ik in staat goed genoeg te kijken naar wat er gebeurt en daarop te reageren?

Dat kan over iets groots gaan, zoals klimaatverandering, maar net zo goed over een mensenleven. Wat vraagt deze levensfase van mij? Waar wil ik nog aandacht aan geven? Met wie voel ik me verbonden? En welke dingen hoef ik misschien niet meer onmiddellijk op te lossen?

Een waarschuwing is wel op zijn plaats: Staying with the Trouble is geen lichte kost. Haraway schrijft associatief. Ze gaat van biologie naar filosofie, van duiven naar koraalriffen, van sciencefiction naar feminisme. Ze verzint begrippen en trekt onverwachte verbanden. Soms is dat prachtig, soms moet je een pagina gewoon nog een keer lezen.

Dat maakt het misschien juist geschikte regenlectuur. Niet een boek dat je in één ruk hoeft uit te lezen, maar eentje om af en toe open te slaan, een hoofdstuk te lezen en een gedachte mee te nemen tijdens een wandeling. De kern blijft ondertussen verrassend helder: we staan niet buiten de wereld, we zijn er onderdeel van. En misschien begint verantwoordelijkheid niet bij het hebben van het juiste antwoord, maar bij de bereidheid om aandachtig aanwezig te blijven wanneer dat antwoord er nog niet is.

Op 24 september 2026 verschijnt voor het eerst een Nederlandse vertaling van het boek: Bij de problemen blijven. Op zoek naar dwarsverwanten in het Chthuluceen, vertaald door Erik Bindervoet.

De vragen die Haraway oproept — hoe leef je met onzekerheid, hoe verhoud je je tot een veranderende wereld en wat betekent het eigenlijk om goed te leven? — komen ook terug in onze cursus Levenskunst in de Academie van Club Proudies. Daar onderzoeken we aan de hand van filosofen en denkers niet hoe je het perfecte leven vindt, maar hoe je bewuster kunt kijken naar het leven dat er al is.

‍