Als er niets meer bewezen hoeft te worden

Dit najaar is dat proces te zien in het Rijksmuseum, in de tentoonstelling Willem de Kooning at work. Het museum volgt De Kooning niet alleen als schilder, maar vooral als iemand die voortdurend tekende, probeerde en veranderde. Dat maakt zijn late werk interessant. Niet omdat een oude kunstenaar vanzelf wijzer wordt, maar omdat je bij De Kooning kunt zien wat er gebeurt wanneer iemand zijn vak zo goed kent dat hij minder hoeft te laten zien.

Het is een bekend verschijnsel bij kunstenaars die lang doorwerken. Hun late werk wordt soms eenvoudiger, losser, vreemder of compromislozer. Niet altijd beter, maar opvallend vaak minder druk bezig met overtuigen.

Dat zie je ook bij Rembrandt.

Wie dicht voor een laat zelfportret van hem staat, ziet hoe weinig netjes sommige passages eigenlijk zijn geschilderd. Een mouw bestaat uit dikke klodders verf. Een wang uit een paar vegen. Van dichtbij lijkt het bijna onzorgvuldig; op enige afstand valt alles op zijn plaats.

De jonge Rembrandt wilde laten zien wat hij kon. Hij schilderde stoffen, juwelen, licht, gezichten, gebaren. In het late werk is die virtuositeit er nog steeds, maar zij wordt niet meer tentoongesteld. Hij hoeft niet meer op iedere vierkante centimeter te bewijzen dat hij een groot schilder is.

Dat is misschien een van de merkwaardigste gevolgen van meesterschap: je kunt je veroorloven om minder te doen.

Bij Henri Matisse gebeurde iets vergelijkbaars, al zag het resultaat er totaal anders uit. Tegen het einde van zijn leven begon hij met een schaar vormen te knippen uit papier dat door zijn assistenten met gouache was beschilderd. Bladeren, lichamen, bloemen, sterren. Soms niet meer dan één grote blauwe vorm op een witte achtergrond.

Het had kinderlijk kunnen worden. Dat werd het niet.

Matisse had tientallen jaren geschilderd en getekend voordat hij op dit punt uitkwam. Juist daardoor kon hij met één geknipte lijn iets neerzetten wat een minder ervaren kunstenaar niet voor elkaar zou krijgen. De eenvoud was geen gebrek aan mogelijkheden. Zij was het gevolg van kiezen.

Dat onderscheid is belangrijk. Veel jong werk is rijk aan ideeën omdat de maker nog niet weet welk idee hij moet laten vallen. Er is veel techniek, veel ambitie, veel bewijsdrang. Alles moet erin.

Laat werk kan het omgekeerde laten zien: niet wat iemand allemaal kan, maar wat iemand niet langer nodig heeft.

De Franse-Amerikaanse kunstenares Louise Bourgeois vormt een mooi tegenvoorbeeld, omdat zij op latere leeftijd juist niet steeds soberder ging werken. Haar oeuvre werd voller. Ze maakte enorme spinnen, kamers vol voorwerpen, kooien, textielwerken en installaties waarin herinneringen aan haar jeugd steeds opnieuw opdoken.

Bourgeois kreeg pas op haar zeventigste een grote overzichtstentoonstelling in het Museum of Modern Art in New York. Daarna werkte ze nog bijna dertig jaar door. Het lijkt haast alsof haar echte publieke loopbaan toen pas begon.

Wat veranderde, was niet dat ze minder maakte. Wel dat ze zich steeds minder aantrok van de vraag of haar onderwerpen wel groot, nieuw of algemeen genoeg waren. Ze bleef terugkomen bij dezelfde familiegeschiedenis, dezelfde angsten, dezelfde woede. Een jongere kunstenaar zou misschien bang zijn geweest voor herhaling. Bourgeois maakte van die herhaling juist haar onderwerp.

Ook dat is een vorm van vrijheid.

In de literatuur is Samuel Beckett een extreem geval. Zijn late proza werd steeds kaler. Minder personages, minder decor, minder verhaal. Soms blijft er bijna alleen een stem over.

Beckett had eerder al laten zien dat hij een roman kon schrijven, toneel kon maken en hele werelden kon oproepen. Aan het eind hoefde dat allemaal niet meer. Hij kon een tekst laten draaien op een paar zinnen, een lichaam in een kamer, een stem die niet goed weet tegen wie zij praat.

Toch moeten we oppassen met het idee dat ouderdom vanzelf naar eenvoud of wijsheid leidt.

De literatuurcriticus Edward Said schreef juist dat laat werk vaak helemaal niet verzoend is. Het kan ook koppiger, dwarser en onaangenamer worden. Beethoven is zijn beroemdste voorbeeld: de late kwartetten klinken niet alsof een oude meester alles eindelijk heeft begrepen. Ze zitten vol onderbrekingen, vreemde wendingen en stukken die zich niet makkelijk laten oplossen.

Dat is misschien een beter beeld van laat werk dan het romantische idee van de wijze oude kunstenaar.

Soms wordt het rustiger. Soms juist niet. Soms verdwijnen versieringen. Soms worden obsessies groter. Wat wel geregeld verdwijnt, is de behoefte om de buitenwereld voortdurend gerust te stellen.

Dat maakt dit onderwerp interessanter dan alleen een verhaal over ouder worden.

Want de vraag die achter het late werk schuilgaat, speelt veel eerder in een leven. Hoe zou je werken als je niet steeds hoefde te laten zien dat je slim, origineel, productief of ambitieus bent?

Bij veel beroepen begint een carrière precies met die behoefte. Je neemt extra werk aan, praat in vergaderingen iets langer dan nodig is, stopt in een tekst nog een argument, maakt een presentatie met twaalf dia's terwijl acht misschien genoeg waren. Niet omdat je slecht bent in je vak, maar omdat niemand nog weet dat je het beheerst.

Daar is niets vreemds aan. Bewijsdrang kan nuttig zijn. Je leert erdoor, probeert meer, werkt harder.

Maar op een bepaald moment kan dezelfde drang ook in de weg gaan zitten.

De interessante oudere kunstenaars zijn degenen die dat lijken te beseffen. Niet noodzakelijk bewust, en zeker niet allemaal op dezelfde leeftijd. Ze hebben zoveel jaren gekeken, geprobeerd en mislukt dat ze beter voelen wat een werk wel en niet nodig heeft.

Bij De Kooning werd dat witruimte.

Bij Matisse een schaar.

Bij Beckett een paar woorden.

Misschien is dat ook waarom laat werk zo aantrekkelijk kan zijn voor mensen die zelf nog lang niet oud zijn. Je kijkt niet alleen naar het einde van een kunstenaarsleven. Je krijgt een voorproefje van iets waar veel mensen eerder naar verlangen: werken zonder voortdurend te hoeven bewijzen dat je bestaat.

‍