Eerst de film zien of eerst het boek lezen? Eerst het boek lezen geniet doorgaans mijn voorkeur. Het boek bevat meer details en achtergrond. De eigen fantasie creëert de wereld, waarna de film een (meestal) mooie visuele aanvulling is. In het geval van 'Het Land van Johan,' hanteerde ik de omgekeerde volgorde. Het stelde niet teleur. Film en boek verschillen wezenlijk van reikwijdte. De film beslaat maar een gedeelte van het boek, tot aan de krakersrellen van 1980. Het boek gaat door tot (bijna) het heden. Overigens: Terstall belooft ons een vervolg, mits voldoende mensen bioscoop of thuisbioscoop bezoeken. Wanneer je het boek leest nadat je de film hebt gezien, vallen de ontbrekende puzzelstukjes en de diepere geschiedenis juist extra goed op.
Wat boek en film bindt, is het gevoel dat het 'veel' is. Veel, maar niet 'storend veel.' Het lezen vergt oplettendheid, de thematiek is breed. Het gaat over liefde, over vrijheid, over integratie, over wisselende opvattingen over mens en maatschappij. Het gaat over de voortdurende zoektocht naar erkenning. Over feminisme. Over godsdienst. Over seculariteit. Ja, waar gaat het eigenlijk niet over? En steeds is er voetbal. Voetbal als verbindende factor. De mistwedstrijd Ajax-Liverpool in 1966. Het boek begint met een bezoek dat hoofdpersoon Onno met zijn -dan al terminaal zieke- vader aflegt aan deze wedstrijd. De nationale trauma's van 1974 en 1978 - twee verloren WK-finales - de terugkeer van Cruijff op de Nederlandse velden in 1981, de glorieuze overwinning van Oranje op het EK in Duitsland in 1988. Er wordt in gezamenlijkheid geleden en gevierd. Voor een kind uit 1964 geldt het feest der herkenning.
De hoofdpersonen van het boek, Onno, Sonja, Gijs, Heleen en Abdelkarim - 'zeg maar Ab' - zijn in vriendschap en liefde verbonden. De liefde en de vriendschap worden voortdurend uitgedaagd en bij momenten ook (tijdelijk) verbroken. De vaste overtuiging dat er 'andere tijden' komen, verbindt. Maar persoonlijke keuzes naar aanleiding van de tijdsgeest, leiden ook tot verwijdering. Na zijn bekering tot Sannyasin - volgeling van Bhagwan - voelt Gijs zich gelegitimeerd om in het kader van 'alles moet kunnen,’ de liefde te bedrijven met Onno's Sonja. Die vrijage mondt uit in de geboorte van Ien. Onno leeft jaren in de veronderstelling dat Ien zijn dochter is, totdat Sonja hem vertelt dat Ien een kind van Gijs is. Onno is dan overigens al een aantal jaren met Mieke. Onno wil Gijs nooit meer zien, maar een hersenbloeding van Gijs, inmiddels bekert tot de islam, brengt beide vrienden weer nader tot elkaar. Verdriet over 'gemist vaderschap' blijft actueel, ook al komen Onno en Sonja weer bij elkaar.
Op de dag van de WK-finale 1974 arriveert Abdelkarim in Nederland als wat toen nog 'gastarbeider' werd genoemd. Hij laat zijn zwangere vrouw Karima en zijn dochter Hind achter in Marokko. De Becker neemt de lezer in detail mee langs het pad van de inburgering van al heel gauw 'Ab,' die ook al in belangrijke mate langs voetbalwegen verloopt. Na verloop van tijd voegt het gezin van Ab zich in het kader van de gezinshereniging bij hem. Dochter Hind krijgt een relatie met Micha, de zoon van Gijs en Heleen. Ze is volstrekt seculier en ontwikkelt zich tot een succesvol stand-up comedian, die in haar optredens de islam niet spaart en om die reden ook bedreigd wordt. Zoon Mohammed - 'Mo' - trouwt met een Marokkaanse vrouw. Op de bruiloft is Ab niet welkom. Mo verwijt hem ontrouw aan Karima, in verband met hernieuwd contact met zijn vroegere Nederlandse vriendin Marjolein. Die relatie is op dat moment platonisch, maar zo kan Mo het niet zien. Uiteindelijk komt er toch weer een verzoening tussen Mo en Ab, als Mo op het punt staat om vader te worden en Ab dus grootvader.
De dialogen zijn goed beschreven en nergens ademen ze de sfeer van de Bouquetreeks. Ze kunnen nergens los gezien worden van de maatschappelijke context en gebeurtenissen op het wereldtoneel. Dat is knap, want het verweven van het persoonlijke en het maatschappelijke zonder dat het geforceerd wordt, is een opgave. Een opgave waarvan de auteur zich uitstekend van kwijt. Als - voortdurend wisselend - tijdsbeeld, voldoet het boek heel goed.
De Johan in het boek is de zoon van Ien en haar vrouw Britt. Vernoemd naar, hoe kan het ook anders, de JC uit Betondorp. De allerbeste voetballer ter wereld ooit. Met de Cruijffiaanse wijsheid "Je gaat het pas zien als je het doorhebt," wil ik lezing van 'Het Land van Johan' van harte aanbevelen.
Onno G. de Becker, Het Land van Johan, uitgeverij Prometheus, Amsterdam 2026. Voor 24,99 euro te verkrijgen via boekwinkeltjes.nl, bol.com en de betere boekhandel. De gelijknamige film van Eddy Terstall is nog te zien via Pathé Thuis.
Job van Amerongen is politicoloog en werkt als verpleegkundige in de zorg voor mensen met dementie. (Brentano, Amstelveen) Voor Proudies schrijft hij maandelijks een column.
