Je loopt een donkere, ovale ruimte binnen en wordt omringd door een kaart van 24 meter. Duizenden lijntjes, woorden en kleine tekeningen verbinden de boekdrukkunst met databanken, koloniale administratie met moderne grensbewaking en de eerste rekenmachines met kunstmatige intelligentie. Calculating Empires is geen kunstwerk waar je in één oogopslag klaar mee bent. Het is een wereld waarin je even moet verdwalen.
.png)
De monumentale installatie van Kate Crawford en Vladan Joler is tot en met 31 januari 2027 te zien in Rijksmuseum Twenthe in Enschede. Het museum heeft een van de zes bestaande edities verworven. Het is de enige editie die in een openbare Nederlandse collectie terechtkomt.
Crawford en Joler, beiden kunstenaar en onderzoeker, werkten bijna vier jaar aan het project. De kaart bevat meer dan duizend korte teksten en handgemaakte illustraties. Samen volgen ze de ontwikkeling van communicatie, berekening, classificatie en controle vanaf 1500.
Dat vroege beginpunt is belangrijk. Het werk behandelt AI niet als een plotselinge uitvinding uit Silicon Valley. De systemen waarmee gegevens worden verzameld, mensen in categorieën worden verdeeld en arbeid wordt georganiseerd, hebben een veel langere voorgeschiedenis. De technologie verandert, maar de vraag blijft verrassend herkenbaar: wie bepaalt de indeling, en wie ondervindt de gevolgen ervan?
Op de kaart staan daarom niet alleen computers en algoritmen. Je vindt er ook scholen, gevangenissen, paspoorten, militaire systemen, energiebronnen en koloniale handelsstromen. Zo wordt zichtbaar dat techniek nooit losstaat van grondstoffen, bestuur en menselijk werk.
De neiging om de hele installatie te willen lezen is begrijpelijk en kansloos. Je bezoek wordt interessanter wanneer je één spoor kiest.
Begin bijvoorbeeld bij communicatie. Volg de lijn van drukpers naar telegraaf, telefoon en digitaal netwerk. Of kies classificatie en kijk hoe volkstellingen, biometrie en algoritmische profielen in elkaars buurt komen te staan. Je kunt ook één begrip nemen dat je bezighoudt, zoals arbeid, grenzen of surveillance, en alleen de verbindingen daaromheen volgen.
Stap daarna een paar meter achteruit. Van dichtbij lees je losse feiten. Op afstand zie je de vorm van het systeem. Precies in die wisseling werkt Calculating Empires als kunst: de kaart geeft informatie, maar de schaal laat je lichamelijk voelen hoe groot en ondoorzichtig de infrastructuur achter een eenvoudig scherm kan zijn.
Je hoeft niets van programmeren te weten om hier lang te blijven kijken. De installatie gaat uiteindelijk minder over computers dan over macht, arbeid en de menselijke behoefte om de wereld meetbaar te maken.
Dat maakt het werk ook geschikt voor een gesprek tussen generaties. Wie de komst van de televisie, de personal computer en het internet bewust heeft meegemaakt, ziet niet één digitale revolutie maar een reeks verschuivingen. De kaart nodigt uit om die eigen geschiedenis naast de grote lijnen te leggen. Wanneer werd gemak afhankelijkheid? Wanneer veranderde een handig registratiesysteem in toezicht? En wie kon daar op tijd over meepraten?
Rijksmuseum Twenthe toont sinds 17 september 2026 ook Democratie NU?, waarin vijftien kunstenaars onderzoeken hoe macht, propaganda en maatschappelijke systemen werken. De twee presentaties sluiten goed op elkaar aan. Trek daarom liever een halve dag uit dan een gehaast uur.
Calculating Empires is te zien tot en met 31 januari 2027 in Rijksmuseum Twenthe, Lasondersingel 129 in Enschede. Het museum is geopend van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 17.00 uur. Een regulier kaartje kost op het moment van controle €16,50. Met een Museumkaart is de toegang gratis. Vanaf station Enschede Centraal loop je in ongeveer dertien minuten naar het museum. Bekijk voor vertrek de actuele bezoekersinformatie en ticketprijzen.
Wil je je thuis alvast oriënteren, open dan de interactieve versie van Calculating Empires. Kies één onderwerp en klik door. Dat is meteen de beste voorbereiding op de zaal: niet alles willen begrijpen, wel één lijn werkelijk volgen.
