In de Romeinse mythologie was Janus de hooggewaardeerde god van het begin en het einde van het openen en het sluiten (terug- en vooruitkijken). De deur (ianua) is bij ons de maand januari geworden. De tweehoofdigheid wordt in ons taalgebruik vaak gebruikt als iemand met twee gezichten. Onbetrouwbaar dus.
Een heel bijzonder soort Januskop kwamen wij tegen in de Beierse plaats Augsburg, 15 jaar voor Chr. gesticht door de Romeinen. De stad van Luther, Mozart en Bertolt Brecht. In deze wonderbaarlijke stad kwamen wij een klein surrealistisch museum tegen met het werk van één schilder genaamd “Wolfgang Lettl” (https://museum.lettl.de). Deze man schilderde letterlijk fantastisch en doet volgens mij absoluut niet onder voor Dali. Hij schilderde meer dan 500 kunstwerken. Zijn zoon Florian stichtte het Lettl museum. Het zijn imponerende werken en allemaal sur- realistisch. Sur betekent buiten of boven het reële. Alles wordt afgebeeld alsof het realiteit is. Deze kunststroming is ontstaan in de jaren ’20 van de vorige eeuw met Dali en Margritte als bekendste namen. Het is een spel van vervreemding, waarbij het onderbewuste en droombeelden een grote rol van betekenis vormen. Freud en Jung zijn grote inspiratiebronnen.
Het vervreemdingseffect is in dit schilderij van Lettl ‘Das Oberhaubt’ uit 1982 goed waarneembaar. Het is geïnspireerd op ‘De groot - inquisiteur van El Greco’. Toen ik dit probeerde waar te nemen gebeurde er iets fysieks; ik weet niet goed hoe ik moet kijken, ik raak in de war. Ik kan me niet concentreren op een paar ogen, mijn ogen flitsen heen en weer tussen het boven- en ondergezicht en ben nauwelijks in staat om het als een geheel te zien. Dat is wat surrealisme met je kan doen.
Het verhaal hierbij is minstens zo verwarrend. Lettl sprak vlak na de 2e wereldoorlog met de kardinaal van Augsburg. Hij vroeg hem: “Hebt u ondanks al de signalen niet kunnen zien wat er ging gebeuren voor die oorlog die onmiskenbaar uit zou breken. En iets kunnen doen?" “Jawel,” antwoordde de kerkvorst, “maar dan zouden er doden kunnen vallen.” Kan het nog cynischer? Lettl verbrak hierna zijn contact met de kerk.
Janus kijkt liever de andere kant op. In dit geval kijkt hij zelfs twee kanten op. Maar niet de goede in het midden. Onvoorstelbaar zeggen we nu, op afstand. Maar als we eerlijk zijn, hoe moeilijk is het om dat waar we bang voor zijn onder ogen te zien? De vaak onbestemde angst die we voelen voor bijvoorbeeld de grote thema’s die de actualiteit beheersen, voor de stijging van het zeewater, voor absurde temperaturen, te veel zon of regen, voor grote bedrijven die rijker worden en het milieu en de samenleving letterlijk verpesten en ga zo maar door. Voor je het weet wordt je bestempeld als “wappie”. Of om keuzes te maken die goed zijn voor jou maar oh zo spannend. Want krijg je wel een andere baan, een leukere baas, een betere relatie? Dan is een Januskop opzetten een mooie manier om die wezenlijke angst, die in feite collectief is, te verhullen.
Je angst onder ogen zien vraagt moed. En geeft verwarring. En die confrontatie geeft uiteindelijk helderheid. Dat leren psychologen ons. En kunstenaars!
Delf mijn gezicht op,
maak mij mooi
Wie wordt ontmaskerd, wordt gevonden
En zal zichzelf opnieuw verstaan
en leven bloot en onomwonden,
aan niets en niemand meer ten prooi
Delf mijn gezicht op, maak mij mooi
-Huub Oosterhuis
(Zoon Florina Lettl maakte van het schilderij een beeld)
