In het Mauritshuis gaat hedendaagse fotografie een indringend gesprek aan met Vermeer, Rembrandt en hun tijdgenoten. Voor Pentimenti maakte de Belgische fotograaf Stephan Vanfleteren zestien werken die niet in een aparte tentoonstellingszaal hangen, maar midden tussen de vaste collectie. Het resultaat laat je kijken, twijfelen en opnieuw beginnen.
.png)
Wie het Mauritshuis binnenstapt, komt gewoonlijk voor wereldberoemde schilderijen als Meisje met de parel, Het puttertje en De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp. Deze zomer mengt zich een onverwachte stem in het gezelschap. Tussen de donkere portretten, verstilde interieurs en rijk gedekte tafels duiken de foto’s van Stephan Vanfleteren op: eigentijds, vaak rauw en altijd zorgvuldig gecomponeerd.
Voor de tentoonstelling Pentimenti – Stephan Vanfleteren tussen de meesters maakte hij voor vrijwel iedere museumzaal een fotografisch werk. In totaal zijn er zestien foto’s te zien, waarvan vijftien speciaal voor deze tentoonstelling zijn gemaakt. Ze hangen, staan en liggen letterlijk tussen de zeventiende-eeuwse kunstwerken die de inspiratie vormden.
Museumdirecteur Martine Gosselink nodigde Vanfleteren uit om de collectie opnieuw te bekijken. Samen dwaalden ze door de zestien zalen van het Mauritshuis, pratend over de verborgen boodschappen, lessen en bedoelingen in de schilderijen. Wat wilden de kunstenaars vier eeuwen geleden vertellen? Wat begrijpen wij daar vandaag nog van? En welke oude thema’s blijken verrassend actueel?
Vanfleteren liet zich per zaal inspireren door één schilderij, een detail of een overkoepelend thema. Soms is het verband met het oude werk meteen zichtbaar. Op andere plekken moet je langer zoeken. Juist dat maakt de tentoonstelling aantrekkelijk: je wordt niet verteld wat je precies moet zien, maar uitgenodigd zelf verbanden te leggen. De foto’s zijn geen kopieën van de schilderijen. Het zijn nieuwe antwoorden op oude vragen.
De titel Pentimenti verwijst naar een Italiaans begrip uit de schilderkunst. Een pentimento is een wijziging die een kunstenaar tijdens het schilderen aanbracht: een hand die werd verplaatst, een houding die veranderde of een voorwerp dat uiteindelijk werd overschilderd. Soms worden zulke eerdere versies eeuwen later weer zichtbaar, doordat verf transparanter wordt of onderzoekers onder de bovenste verflagen kunnen kijken.
Maar Vanfleteren gebruikt het begrip breder. Welke correcties zouden we in ons eigen leven willen aanbrengen? Welke vergissingen hebben sporen achtergelaten in de wereldgeschiedenis? En kun je iets werkelijk uitwissen, of blijft de eerdere versie altijd onder de oppervlakte aanwezig?
Daarmee gaat de tentoonstelling niet alleen over kunst, maar ook over ouder worden, terugkijken en opnieuw betekenis geven aan wat voorbij is. Onze levens bestaan tenslotte eveneens uit verschillende lagen: beslissingen, gemiste kansen, koerswijzigingen en momenten waarop we opnieuw begonnen. Misschien hoeft een vergissing niet altijd verborgen te blijven. Misschien vertelt juist de correctie wie we zijn geworden.
Vanfleteren, geboren in Kortrijk in 1969, staat bekend om zijn indringende fotografie en zijn sterke gevoel voor licht en donker. Hij fotografeert mensen zonder opsmuk en onderzoekt in zijn werk geregeld leven, dood, natuur en lichamelijke kwetsbaarheid. Ook in het Mauritshuis zoekt hij het contrast op tussen schoonheid en verval, kracht en broosheid, lichtheid en zwaarte.
Dat past wonderwel bij de oude meesters. Ook zij schuwden de sterfelijkheid niet. Een verwelkte bloem, een schedel, een leeg glas of bedorven fruit kon de toeschouwer eraan herinneren dat niets blijvend is. Vanfleteren haalt zulke eeuwenoude symbolen naar onze tijd. Sommige beelden kunnen daardoor confronterend zijn, waarschuwt het museum, vooral waar dood en vergankelijkheid zichtbaar worden gemaakt.
Een van de zestien werken werd al eerder gemaakt. Voor de jubileumtentoonstelling FLASH | BACK uit 2022 reageerde Vanfleteren op Rembrandts De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp. Die foto keert voor Pentimenti terug en vormt opnieuw een scherpe ontmoeting tussen het geschilderde lichaam uit 1632 en de fotografie van nu.
Aan de tentoonstelling ging een creatief proces van ruim twee jaar vooraf. Vanfleteren en Gosselink schreven elkaar dertig brieven over de museumcollectie, de verborgen geschiedenissen in schilderijen en de troost die kunst kan bieden. Maar ook hun eigen leven en de onrustige wereld om hen heen kregen een plaats in de correspondentie.
De brieven zijn samengebracht in het boek Pentimenti – Brieven over pigment, licht en troost. Het is geen traditionele tentoonstellingscatalogus, maar een persoonlijke gedachtewisseling tussen twee mensen die vanuit verschillende rollen naar kunst kijken: de fotograaf en de museumdirecteur, de Vlaming en de Nederlandse, de maker en de bestuurder.
Misschien is dat wel de grootste kracht van Pentimenti: de tentoonstelling vertraagt je blik. Een schilderij dat je dacht te kennen, wordt plotseling opnieuw interessant. Je loopt terug, kijkt van foto naar schilderij en weer terug, en ontdekt details die eerder aan je aandacht ontsnapten.
Vanfleteren plaatst zichzelf niet boven of tegenover de oude meesters. Hij gaat naast hen staan. Zijn foto’s laten zien dat kunstwerken nooit af zijn in hun betekenis. Iedere generatie kijkt anders, stelt andere vragen en herkent nieuwe verhalen.
Wie deze zomer naar het Mauritshuis gaat, krijgt daarom eigenlijk twee tentoonstellingen tegelijk: de fotografie van een hedendaagse meester én de vaste collectie, opnieuw ontdekt.
Pentimenti – Stephan Vanfleteren tussen de meesters
Mauritshuis, Plein 29 in Den Haag
Te zien tot en met 23 augustus 2026
