Wie door de smalle steegjes en over de gezellige pleinen van Harderwijk loopt, kan ze niet missen: de karakteristieke bronzen figuren die de stad sinds een aantal jaren sieren. Ze lijken er altijd al te hebben gestaan, volledig versmolten met de eeuwenoude koopmanshuizen en de imposante stadsmuur. Maar schijn bedriegt. De beelden van kunstenaar Natasja Bennink vertellen twaalf indrukwekkende verhalen uit de Harderwijker geschiedenis. Sophie van Steenderen, conservator van Stadsmuseum Harderwijk, neemt mij mee op ontdekkingstocht langs deze bijzondere sculpturen.
Geschiedenis die je aan kunt raken
De wandeling begint bij het Stadsmuseum. Sophie legt uit wat deze beeldenroute zo uniek maakt: "Het zijn geen statige helden op hoge sokkels. Deze beelden nodigen juist uit om aangeraakt te worden; je kunt er gewoon even naast gaan staan.”
Kunstenaar Natasja Bennink staat bekend om haar vermogen om brons tot leven te wekken. Dat komt misschien wel doordat ze echte modellen uit de regio gebruikt, wat de beelden een authentiek gezicht geeft. Ze beschrijft haar eigen werk als 'rauw en teder'. Rauw vanwege haar techniek – ogenschijnlijk grof, maar met een treffend precies resultaat – en teder vanwege haar liefdevolle aandacht voor de mens en het verhaal. Terugkerende thema's in haar werk zijn de ‘female gaze’: de kus als verbinding tussen mensen en handen die gebruikt worden om een verhaal of emotie over te brengen.
Terwijl we stilstaan bij het eerste beeld, vertelt Sophie: “De beelden staan vaak op plaatsen die je niet direct zou verwachten. Sommige beelden eisen pontificaal hun plek op, anderen staan wat verscholen en moet je echt ontdekken. Samen vertellen ze het verleden van de oude Hanzestad: van de visserij en de universiteit tot het garnizoensverleden.”
Een rozenkrans en een snijtafel
Waar nu een parkeerplaats is, heerste in de middeleeuwen een heilige stilte. Hier lag de tuin van het Catharinaklooster, waar de nonnen woonden. Op de witte muur van een gebouw zie je twee bronzen handen van een biddende non die een rozenkrans vasthoudt. Bij elke kraal prevelde zij een kort gebed.
De route brengt ons vervolgens bij een sfeervol stadspark. Sophie wijst op een bronzen snijtafel, een beetje verscholen achter het groen. “Die staat hier niet toevallig: vroeger was hier de botanische tuin van de universiteit. Harderwijk was ooit een universiteitsstad. Zelfs de beroemde Linnaeus promoveerde hier. De tafel verwijst naar de snijkamer waar medische studenten leerden over het menselijk lichaam door overledenen te ontleden. De tafel en de instrumenten zijn exacte kopieën van de echte spullen van toen.” Op de rand staat een Latijnse spreuk die vertaald betekent: 'Dit is de plaats waar de dood het leven helpt.'
Een kus en een Joodse man
We vervolgen ons pad richting de Vischmarkt, waar we stuiten op een tafereel dat menig voorbijganger doet glimlachen: een zoenend vissersstelletje. Het levensgrote beeld ademt de sfeer van de Zuiderzeetijd, toen Harderwijk nog leefde van de visserij. De details zijn verbluffend, van de kleding tot de tederheid in hun houding. Sophie vertelt enthousiast: "Dit gaat niet alleen over romantiek, maar ook over gemis. De vissers waren vaak weken van huis. Het vissersmeisje neemt het initiatief; zij drukt haar geliefde tegen de muur en kust hem. Typerend voor de feministische blik van Bennink én een eerbetoon aan de stoere vissersvrouwen die hun mannetje stonden wanneer hun mannen op zee waren. En wat zo leuk is aan dit beeld: een echt jong stel uit Harderwijk heeft hiervoor model gestaan.”
Niet ver daarvandaan worden we geconfronteerd met een soberder verhaal. Voor de synagoge staat de buste van een man. Zijn houding suggereert dat hij viool speelt, maar het instrument ontbreekt. Het is de plek waar de Joodse violist Ezechiël de Lange wordt herdacht. "Dit is een van de meest aangrijpende stops," zegt de conservator zacht. "Het beeld verwijst naar de Joodse gemeenschap die zo verweven was met de stad, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog bruut werd weggerukt. De viool bleef achter, de muziek stopte. Ezechiël werd vermoord in Sobibor. Zijn viool is bewaard gebleven en is nu te zien in het Stadsmuseum.”
De stad als museumzaal
We wandelen verder en Sophie legt bij elk beeld de betekenis uit. Zo zien we een bronzen exemplaar van de Sovjet-krant Pravda, ‘achtergelaten’ op de plek waar tijdens de Koude Oorlog de Spionnenschool zat. Of een schattig schaapje op wieltjes voor een statig pand: was dit het speelgoed van een weeskind uit het voormalige Burgerweeshuis? We zien een hoopje rode aarde in de bronzen handen van een soldaat; een herinnering aan zijn thuisland in Afrika. Maar hoe komt een Afrikaanse soldaat terecht in Harderwijk? ”Afrikaanse mannen werden geronseld om voor Nederland te vechten in Nederlands-Indië. Na hun diensttijd werden ze gedemobiliseerd in het Koloniaal Werfdepot in Harderwijk," vertelt Sophie.
En wat doet die bronzen lippenstift in de vensterbank van het museum? Dat blijkt de lippenstift van 'de Madam', de eigenaresse van het fictieve Pension Harderwijk (de vaste tentoonstelling in het museum over de stadshistorie). Als conservator ziet Sophie de stad zelf als de grootste zaal van haar museum. Met deze beeldenroute brengt het Stadsmuseum de geschiedenis letterlijk de straat op. "Het doel is om mensen te laten stilstaan bij de plek waar ze lopen. De beelden geven antwoorden, maar laten ook ruimte voor de eigen verbeelding."
Zelf op pad?
Wil je de twaalf beelden zelf ontdekken? Je kunt de routebeschrijving ophalen bij het Stadsmuseum of deelnemen aan een wandeling met gids. Kijk op de website voor data of boek een rondleiding. Bij elk beeld kun je een QR-code scannen voor extra toelichting.
Van 28 maart t/m 20 september staat het museum in het teken van de zomer met de sprankelende tentoonstelling Zomerse Streken II. Meer dan vijftig werken tonen hier 75 jaar figuratieve kunst in Nederland. Van zonovergoten landschappen tot volle terrassen, de zomer komt in al haar facetten voorbij.
Meer mooie tips en artikelen lezen van Mirjam? Klik dan hier.
