Een van de mooiste historische vestingstadjes in de provincie Gelderland is voor mij Culemborg. Het heeft al ruim zevenhonderd jaar stadsrechten en was ooit een belangrijke handelsplaats die werd beschermd door zeven stadspoorten en drie omwallingen. Van de zeven stadspoorten is er nog maar een over, maar veel historische gebouwen zijn gelukkig behouden gebleven. Culemborg heeft een fraaie ligging aan de rivier de Lek, maar er is ook nog eens een prachtig museum, zodat ik een goede reden had om er weer eens naartoe te gaan.
Het statige zestiende-eeuwse Elisabeth Weeshuis Museum is het oudste weeshuis van Nederland. Het is in 1560 gebouwd met het enorme kapitaal uit de erfenis van de zeer welgestelde Elisabeth, gravin van Culemborg (1475-1555). Zij trouwde in 1501 met Jan van Luxembourg, raadsheer van Filips de Schone. Na zijn overlijden trouwde zij in 1509 met Antonis van Lalaing, beide huwelijken bleven kinderloos. In haar testament was bepaald dat behalve de vele legaten aan liefdadige instellingen, het restant van haar vermogen moest worden besteed aan de armenzorg. Van dit bedrag werden twee weeshuizen gebouwd, een in Culemborg en een in het Belgische Hoogstraten, dit was het Knechtjenscollege, bestemd voor de opvang van twaalf weesjongens. Het prachtige pand aan de Vrijheid 183 is thans in gebruik als brasserie met een kindvriendelijke terrastuin en heet nu het Knechtjeshuis.
Tussen 1560 en 1952 groeiden in Culemborg ruim zevenhonderd jongens en meisjes op die hun ouders hadden verloren. Jongens en meisjes leefden gescheiden in een aparte jongens- en meisjesvleugel, broertjes en zusjes mochten in de beginperiode zelfs niet met elkaar praten. De kinderen leidden een streng leven: opstaan, bidden, naar school gaan, helpen bij het huishouden, tuinieren en koken. Ze droegen allemaal een geborduurde 'E' (van Elisabeth) op de mouwen van hun uniform waaraan zij herkenbaar waren wanneer zij naar school liepen. Na hun schoolopleiding mochten ze rond hun achttiende jaar het weeshuis verlaten. Het weeshuis had onder meer een eigen washuis, bierbrouwerij, een boerderij en een grote moestuin met een boomgaard.
Na het vertrek van de laatste wees in 1952 is in dit gebouw het Weeshuismuseum gevestigd. Tijdens je bezoek krijg je een goed beeld van het leven van een weeskind en de regenten. Het authentieke interieur van de negen museumzalen is gelukkig goed bewaard gebleven, zoals de compleet ingerichte historische keuken, de slaapzalen van de kinderen met de aangrenzende slaapkamer van de weesmoeder en de weesvader. Er is ook een schooltje nagebouwd met een lessenaar compleet met inktpotje. In de overwelfde kelder die vroeger werd gebruikt voor de opslag van voedsel, staan twee kasten met kinderkleding uit het begin van de twintigste eeuw, de jonge bezoekers mogen vandaag de dag de kleding van weeskinderen uit die tijd passen. Heel mooi is de grote binnentuin met een appel- en perenboomgaard, begrensd door een oude stadsmuur.
Sinds 1968 is in hetzelfde gebouw ook het Museum van de Stad gevestigd met de stadsbibliotheek. Het herinnert aan de rijke geschiedenis van Culemborg, zoals het tweehonderdvijftig jaar oude glas met een inscriptie die herinnert aan het bezoek van Anna van Hannover, prinses van Oranje en gravin van Culemborg, op 8 juli 1758 aan Culemborg. Ter ere van haar bezoek was er in het weeshuis een feestmaal voor vierentachtig personen. Het portret van Anna van Hannover en het glas zie je in de Spinzaal. Mooi zijn de portretten van de graven en gravinnen van Culemborg, maar ook het zilver uit de Culemborgse kerken en de talloze historische gebruiksvoorwerpen.
Ook het zestiende-eeuwse Culemborgse stadhuis is de moeite van het bekijken waard. Boven de toegangsdeur staat de Latijnse tekst "Ignis omnia consummabit" en dat betekent "Het vuur zal alles voltooien" of "Enthousiasme maakt alles mogelijk" met het jaartal 1734. De twee initialen A en E zijn van Antonis en zijn vrouw Elisabeth die ook een bijdrage hebben geleverd in de bouw ervan in de vorm van het verstrekken van een lening. Het bordes wordt geflankeerd door vier stenen leeuwen.
Vlakbij het stadhuis is de moderne brasserie Streek. Geniet hier van een kop koffie of thee met een stuk huisgemaakte appeltaart of een lunch. En vooral voor gezinnen met jonge kinderen is het extra fijn, want achter in de brasserie is een grote overdekte speeltuin, volledig geluiddicht en met een glazen wand.
Elisabeth Weeshuis Museum, Herenstraat 29, Culemborg
Brasserie Streek, Markt 15, Culemborg
Extra tip: Banketbakkerij Verhallen aan de Tollenstraat 17 is al sinds 1912 een begrip in Culemborg. Hij is namelijk beroemd om zijn overheerlijke tompoezen, die hier nog steeds volgens een oud recept worden gemaakt.
Meer museumtips lezen van Ellie die ze schreef voor Proudies?
