Ik was zeventien jaar en zag een ansichtkaart aan de muur in de kamer van een vriend waarop dit beeld stond. Het raakte me diep en ik weet niet waarom. Dit beeld heeft me nooit losgelaten. Het heeft iets religieus. Begin maar eens bij het begin. Genesis 1: “In den beginne schiep God hemel en aarde. De aarde nu was woest en ledig, en duisternis lag op de vloed, en de Geest Gods zweefde over de wateren.”
"Hovering over the waters", zegt de King James bijbelvertaling. Hovering. Zwevend over het water, zoekend naar iets - om iets mee te beginnen. Om te landen. Soms tikt hij even het water aan. “Dat is de Geest van God,” zegt Genesis. “Die vliegt, die zoekt een plek om een nest te maken.”
Later kom je die vogelgeest weer tegen; nu in de verbeelding van een duif. Ook in het verhaal van de Ark van Noach zweeft hij over het water. En komt hij eerst met niets terug, de volgende keer heeft hij een olijftakje in zijn snavel. De derde keer blijft hij weg. Hij is ergens aangekomen.
De Geest als duif. De derde keer dat hij verschijnt, is dat in combinatie met water, over de Jordaan. Jezus komt na zijn doop boven water. En op zijn hoofd daalt de duif neer. Dat is de plek van vrede.
De duif als symbool van de Heilige Geest. Dat wat met Pinksteren gevierd wordt. Het feest van inspiratie. Dat letterlijk ‘inademing’ betekent. De Geest wordt vaak als Pneuma, wind, lucht en adem weergegeven.
Tot zover mijn persoonlijke inspiratie want het is (bijna) Pinksteren.
In dit schilderij wordt iets zichtbaar gemaakt. Maar wat? Lucht die je normaal niet kunt zien, of ook de duif die je niet kunt zien? Wat zie je eigenlijk? Een duif die wolken wordt of wolken die een duif vormen? De schilder geeft hier iets weer als een onzichtbare duif. De duif die opstijgt uit het water, symbool voor dood, de onderwereld en onzichtbaar door de wereld gaat? Is dit nu een troostrijk beeld of onrustbarend?
De grote familie ('La Grande Famille') noemde René Magritte het in 1963. Op het eerste gezicht vraag je je onmiddellijk af waar deze titel op slaat. Er is geen beeld of associatie van een familie. Van de surrealist Magritte was bekend dat hij plezier beleefde om kijkers in de war te brengen
.
Nu was René Magritte helemaal niet zo'n gelovige schilder. Meer een rationeel filosofisch mens die beelden neerzette als representaties van gedachten en werkelijkheden. En de duif komt in meerdere schilderijen van hem voor. Anders gezegd: Het beeld is niet de werkelijkheid, maar een uitdrukking van de werkelijkheid (zoals we die zouden kunnen zien). “Een surrealist zijn betekent uit je hoofd alles onthouden van wat je hebt gezien, en altijd op zoek zijn naar wat nooit is geweest.” - René Magritte.
Voor Magritte was betekenisgeving erg belangrijk. Hij probeert in zijn schilderijen onzekerheden, gedachten en wonderen vorm te geven. ‘Hij sloot een duivelspact,’ schrijft Paquet in zijn boek 'Magritte, de zichtbare gedachte'. De beeltenissen in zijn werk zijn zo onverenigbaar en toch zijn ze in het complete schilderij volkomen op hun plaats.
Zoekend naar betekenissen van dit schilderij, vond ik diverse interpretaties. Zo zou de dreigende lucht een storm kunnen aankondigen. Het oranje/roze licht aan de horizon zou het einde van iets kunnen zijn, zoals in families er beproevingen kunnen bestaan. De duif wordt gezien als een symbool van vrede die de eenheid en liefdesband van een gezin vormt. Tweedracht en harmonie vormen het concept voor ‘de large family’. Magritte speelt voortdurend met dit soort contrasten. Het is er en toch ook niet, want het is slechts een beeld. Maar wat is dan werkelijkheid?
Zo is geloof voor veel mensen geen tastbare werkelijkheid en toch geloven ze. Dat is tegenstrijdig en paradoxaal. We kunnen dat niet bevatten. En Magritte helpt ons dat te verenigen in een beeld.
Mooi dat er dan kunstenaars zijn die ons daarbij helpen. Want met hun beelden kunnen wij iets vormgeven van wat ons wellicht ten diepste bezighoudt en inspireert.
René François Ghislain Margritte 1898 – 1967
La grande famille (1963) Het fysieke schilderij
(Olieverf op doek) bevindt zich in de collectie van het
Utsunomiya Museum of Art in Japan.
